Problemy fizjologii kosmicznej – kontynuacja

W ten sposób przemieszczenie krwi do centralnej części układu krążenia, stwierdzone w stanie nieważkości, powoduje zahamowanie mechanizmu pragnienia i zmniejszenie wydzielania hormonu antydiuretycznego. Jak wiadomo, hormon ten m.in. umożliwia resorpcję zwrotną wody w nerkach. Kiedy stężenie hormonu antydiuretycznego we krwi jest niskie, wchłanianie zwrotne wody w nerkach jest małe i diureza zwiększa się. Takie właśnie zjawisko stwierdzono w stanie nieważkości u części kosmo- i astronautów i u niektórych zwierząt doświadczalnych, m.in. u szczurów „podróżujących” w przestrzeni kosmicznej na biosputnikach (w doświadczeniach prowadzonych w tych biosputnikach brali udział m.in. badacze polscy).

Tak więc w warunkach nieważkości grozi odwodnienie organizmu. Stwierdzono, że z ogólnej objętości średnio 800 ml wody, utraconej podczas lotu przez kosmonautów, około 500 ml pochodziło z przestrzeni pozakomórkowej, a pozostała jej część z komórek. Należy zauważyć, że podawane są tu przykładowo tylko wartości średnie: u poszczególnych kosmonautów były one znacznie większe. Utrata tak dużych ilości płynów ma istotne znaczenie fizjologiczne, zwłaszcza jeżeli weźmie się pod uwagę, że spora część tych strat przypada na osocze krwi. Objętość osocza krwi zmniejsza się w stanie nieważkości w wyniku działania opisanych wyżej mechanizmów. Co więcej, stwierdzono, że w ślad za redukcją objętości osocza krwi zostaje zahamowana czynność krwiotwórcza szpiku kostnego, w którym powstają stale m.in. czerwone krwinki. Czas życia krwinki czerwonej we krwi wynosi około 100 dni, stale więc część ich ginie i ulega destrukcji. Wyrównywanie tego ubytku zostaje zwolnione w stanie nieważkości i ogólna liczba krążących we krwi krwinek czerwonych zmniejsza się. Zmniejszenie ogólnej masy krwinek czerwonych jest proporcjonalne do zmniejszenia objętości osocza, tak że stosunek obu tych części składowych krwi, hematokryt, pozostaje nie zmieniony.

Redukcja objętości krwi upośledza sprawność zaopatrzenia tkanek w tlen

Nie badano dotąd mechanizmu, który powoduje zahamowanie erytropoezy (wytwarzanie krwinek czerwonych) w warunkach nieważkości. Przypuszczalnie jest to ten sam mechanizm, który współdziała na Ziemi w kontroli procesów krwiotwórczych i który decyduje o utrzymywaniu się stałego stosunku między objętością osocza i całej masy krwinkowej. W ostatecznym efekcie zmniejsza się zatem w nieważkości objętość krwi w wyniku redukcji objętości obu jej głównych składowych – osocza i masy krwinkowej.

Bezpośrednie pomiary objętości krwi przed lotem i po zakończeniu 28-dniowego okresu pozostawania w stanie nieważkości u załogi Skylab-2 wykazały zmniejszenie objętości krwi średnio o 430 ml, tzn. o około 10%. Inne badania wykazały również, że w ciągu 1-2 tygodni pozostawania na orbicie około- ziemskiej objętość krwi zmniejsza się o 10-15%.

Redukcja objętości krwi upośledza sprawność zaopatrzenia tkanek w tlen w warunkach zwiększonego ich zapotrzebowania na ten pierwiastek, np. podczas wysiłków fizycznych lub gdy obniża się ciśnienie parcjalne tlenu we wdychanym powietrzu (hipoksja wysokościowa). Zmniejszenie objętości krwi w stanie nieważkości jest jednym z czynników, które powodują w takiej sytuacji obniżenie wydolności fizycznej człowieka. Zmniejsza się też tolerancja przez organizm ostrej hipoksji, która może wystąpić w przypadku awarii pojazdu i dekompresji.

Z drugiej jednak strony zmniejszenie objętości płynów ustrojowych, a zwłaszcza objętości krwi, można traktować jako swego rodzaju przejaw przystosowania się organizmu do warunków nieważkości. W wyniku działania praw fizycznych zmienia się rozmieszczenie krwi w organizmie. Górna część ciała zostaje „przeładowana” krwią, co ze swej strony utrudnia sprawną czynność narządu krążenia. Uruchomione zostają zatem mechanizmy fizjologiczne, które umożliwiają „pozbycie się” przez organizm części wody, zmniejszenie objętości krwi i w ten sposób odciążenie układu krążenia. Inna sprawa, że przy tej okazji występują wspomniane wyżej ujemne skutki uboczne.

Leave a Reply