Archive for Sierpień, 2015

Rytmy biologiczne a zdolność przetrwania

Wiemy dzisiaj, że periodyka aktywności należy do podstawowych cech życia. Rytmy biologiczne występują u przedstawicieli świata żywego różnych szczebli rozwoju ewolucyjnego, poczynając od jednokomórkowców a kończąc na człowieku. Stwierdzono ich obecność na różnych szczeblach organizacji żywej materii – od cytoplazmy i jądra, poprzez całe komórki, tkanki roślin i zwierząt, narządy, układy narządowe, do całych organizmów wielokomórkowych.

Czytaj dalej »

Choroba kesonowa

Dużym niebezpieczeństwem związanym z przebywaniem człowieka pod wodą w warunkach wysokiego ciśnienia wywieranego na powierzchnię ciała, gdy równocześnie wzrasta ciśnienie gazów wewnątrz ustroju, jest rozpuszczanie się tych gazów w płynach ustrojowych, a zwłaszcza w tłuszczach wchodzących w skład budowy różnych tkanek.

Czytaj dalej »

Okołodobowy rytm funkcji organizmu

Dla zilustrowania poprzedniej części rozdziału konkretnymi przykładami rytmów biologicznych, można przytoczyć kilka rytmów dobrze poznanych u człowieka. Rytm zmian temperatury wewnętrznej mimo stałego ogólnego przebiegu wykazuje sporą indywidualną zmienność oraz występowanie przesunięć poszczególnych jego faz. Rytm ten utrzymuje się zarówno w warunkach normalnej aktywności, jak i pozostawania w łóżku, utrzymuje się w okresie gorączki oraz izolacji od zmian oświetlenia. Można go natomiast zmienić, a nawet odwrócić, np. przechodząc z pracy dziennej na pracę nocną.

Czytaj dalej »

Łaknienie soli – argumenty pozabiologiczne cz. II

Od dawnych czasów słone ciastka stanowiły w Etiopii i w Tybecie rodzaj monety. Alfred A. Vogel, jeden z pierwszych badaczy, którym udało się – już po II wojnie światowej – nawiązać bezpośredni kontakt z Pigmejami z terenów góry Hagen w środkowej części Nowej Gwinei, wspomina, że dzieci Pigmejów żyjących na terenach, na których woda w rzekach zawiera tylko ślady soli, ofiarowane im kawałki soli przyjmowały tak jak dzieci u nas przyjmują czekoladę.

Czytaj dalej »

Nieważkość – kontynuacja

Innym przykładem znaczenia grawitacji jako czynnika współdziałającego w kształtowaniu cech morfologicznych i właściwości fizjologicznych organizmu mogą być doświadczenia, w których zmieniano u szczurów obciążenie grawitacyjne ciała w czasie jego rozwoju. Zgodnie z prawem ciążenia Newtona siła grawitacji jest proporcjonalna do iloczynu mas podlegających jej działaniu: na powierzchni Ziemi jest więc proporcjonalna do masy analizowanego obiektu. We wspomnianych doświadczeniach porównano masę mięśni i kośćca kończyn tylnych, osiąganą po identycznym okresie życia u dwu grup szczurów. Jedną grupę – kontrolną, stanowiły normalnie rozwijające się zwierzęta, w drugiej zaś grupie natychmiast po urodzeniu amputowano szczurom obie kończyny przednie. W tej drugiej grupie masa całego ciała obciążała tylko dwie zachowane kończyny, w grupie kontrolnej – wszystkie cztery. Okazało się, że po kilku tygodniach rozwoju szczury grupy doświadczalnej osiągały większą masę mięśni kończyn tylnych oraz większą masę i gęstość kości tych kończyn niż szczury grupy kontrolnej. Wynikające z działania grawitacji większe obciążenie kończyn tylnych u szczurów doświadczalnych niż u kontrolnych wywierało głęboki wpływ na rozwój morfologiczny tych zwierząt.

Czytaj dalej »

Upośledzenie tolerancji ortostatycznej

Podczas wszystkich lotów załogowych stwierdzono upośledzenie tolerancji ortostatycznej (skłonność do zapaści po zastosowaniu na dolną część ciała ujemnego ciśnienia w sposób symulujący przyjęcie pozycji stojącej na Ziemi) i obniżenie wydolności fizycznej: zmiany te występowały już po tygodniu przebywania w stanie nieważkości, osiągały maksimum nasilenia po 40-50 dniach, po czym zaczynały bardzo powoli zmniejszać się. Dla zapobiegnięcia zapaści ortostatycznej po powrocie na Ziemię u części kosmonautów przed lądowaniem uruchamiano urządzenia ubioru antygrawitacyjnego, których działanie wywierało ciśnienie na dolną część ciała. Powrót sprawności układu krążenia i wydolności fizycznej do wartości wyjściowych trwa po powrocie na Ziemię długo – od kilku do kilkudziesięciu nawet dni.

Czytaj dalej »

Zapobieganie odwodnieniu organizmu

Jest tylko jeden, oczywisty sposób zapobiegania odwodnieniu organizmu: należy pić odpowiednie ilości płynów. Wyłania się natomiast kwestia, jakie to mają być płyny, jaka powinna być ich temperatura itd., aby najskuteczniej zapobiegać odwodnieniu dowolnemu. Rozwiązaniu tego pozornie prostego zagadnienia poświęcono wiele żmudnych laboratoryjnych i terenowych badań fizjologicznych, Analizowano w tych badaniach zarówno preferencje smakowe w stosunku do różnych proponowanych płynów, jak szybkość wchłaniania ich z przewodu pokarmowego itd.

Czytaj dalej »

Deficyt soli

Przyczyną zmniejszenia dopływu krwi do nerek w omówionych wyżej okolicznościach jest m.in. zwiększone wyładowywanie impulsów drogami nerwów sympatycznych do mięśniówki naczyń krwionośnych obszaru trzewi i właśnie nerek. Jest to typowa odruchowa reakcja na obniżenie ciśnienia tętniczego krwi, często towarzyszące zmniejszeniu objętości krwi, wykrywane przez barore- ceptory naczyniowe (zatoki szyjnej i łuku aorty). Impulsy przewodzone przez nerwy sympatyczne mogą też bezpośrednio docierać do komórek wytwarzających reninę i pobudzać jej wytwarzanie.

Czytaj dalej »

Ubytek ciężaru ciała – kontynuacja

Interesujące jest, że stwierdzono największe tempo utraty ciężaru ciała w ciągu pierwszych dni pozostawania w stanie nieważkości: zmniejszało się ono znacznie po upływie pewnego czasu, a podczas długotrwałych lotów, po okresie zmniejszenia, stopniowo wzrastało.

Czytaj dalej »

Człowiek pod wodą

Hiperbaria jest przede wszystkim problemem „człowieka pod wodą”, i to niezależnie od tego, czy nurkuje swobodnie czy z aparatem oddechowym, czy przebywa w batyskafie lub w podwodnym „domu”, czy bierze udział w operacji ratunkowej z uszkodzonej lodzi podwodnej itd.

Czytaj dalej »

Hałas wywołuje w organizmie różne zmiany wegetatywne

Do najlepiej poznanych należą zmiany w czynności układu krążenia: zwężenie obwodowych, drobnych naczyń krwionośnych (tętniczek) i zmniejszenie objętości wyrzutowej i minutowej serca. Ciśnienie tętnicze w efekcie tych „różnokierunkowych” zmian pracy serca i obwodowego oporu naczyniowego na ogół nie zmienia się znaczniej. Natomiast u ludzi często narażonych na działanie hałasu może występować zwiększona tendencja do rozwoju nadciśnienia tętniczego. Mimo iż nie wszystkie badania epidemiologiczne poświęcone temu zagadnieniu wskazują na większą częstość zachorowań na nadciśnienie tętnicze wśród ludzi permanentnie narażanych na hałas w związku z wykonywaniem pracy zawodowej, czynnik ten powinien być poważnie brany pod uwagę w profilaktyce choroby nadciśnie- niowej. Niepełna zgodność wyników badań epidemiologicznych może tu być wyrazem pewnych różnic metodycznych w planowaniu badań i analizie ich wyników. Dotyczy to również ewentualnego znaczenia hałasu jako czynnika zwiększającego ryzyko zapadnięcia na chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy.

Czytaj dalej »

Destrukcyjne zmiany metaboliczne w tkance mięśniowej

Destrukcyjne zmiany metaboliczne w tkance mięśniowej (dominacja katabolizmu nad anabolizmem wynikająca zarówno ze zmniejszenia biosyntezy białek mięśniowych, jak i ze zwiększenia ich rozpadu) można byłoby złożyć głównie na karb uwolnienia układu ruchowego od wpływu siły ciężkości i bezczynności ruchowej kosmonautów. Szybki zanik mięśni kończyn, np. unieruchomionych w opatrunku gipsowym po złamaniu kości, jest zjawiskiem doskonale znanym od dawna. Już we wczesnych badaniach fizjologicznych u kosmonautów stwierdzono podczas lotu zwiększoną aktywność kory nadnerczy, przejawiającą m.in. nasileniem wydzielania glikokortykosterydów. Tłumaczono to jako przejaw reakcji stresowej, zrozumiałej w warunkach lotu kosmicznego. Glikokortykoidy hamują m.in. biosyntezę białek mięśniowych i przyspieszają ich katabolizm. W mechanizmie utraty tkanki mięśniowej podczas lotu kosmicznego mogą więc współdziałać także glikokortykoidy (głównie kortyzol) wydzielane wtedy w zwiększonych ilościach.

Czytaj dalej »